Over het verband tussen wetenschap en religie lopen de meningen enorm uiteen. Er lijkt nauwelijks een relatie te zijn waarover in onze tijd zoveel misverstanden bestaan als juist de verhouding tussen het wetenschappelijke en het religieuze. Een doorleefd en diepgaand begrip van zowel het religieuze als het wetenschappelijke is nodig om de samenhang tussen beiden vruchtbaar en constructief te doordenken. Ik wil hier slechts op één cruciaal aspect wijzen. In tegenstelling tot de mening van velen is er geen sprake van een conflict tussen wetenschap en religie. Hedendaagse filosofen zoals W.L. Craig betogen naar mijn mening terecht dat de opvatting dat er sprake zou zijn van een tweestrijd tussen wetenschap en religie een moderne westerse mythe is. Dit romaneske verhaal …

Aristoteles was een wijs man. Net als vele anderen zocht hij naar de basis van een ethiek. En hij bedacht daarvoor niet een of andere fraaie logische formule, maar hij ging uit van het geheel van een mensenleven. Je hebt ethisch geleefd als je aan het einde van je leven voldaan op dat leven kunt terugkijken. En hoe bereik je dat? Door altijd het juiste midden te kiezen. Als je Aristoteles vroeg: “Wat is moed?” zou hij zeggen: “Moed is het juiste midden tussen lafheid en overmoed”. Daarbij zou hij er op wijzen dat het juiste midden niet het punt precies halverwege is, maar dat het …

Ideologieën, utopieën, godsdiensten, het zijn manieren om de angst te bestrijden. Ze proberen om mensen houvast te bieden, ze een overtuiging voor te houden die het gebeuren een betekenis geeft en personen een doel in het leven. Het gaat daarbij om simpele dingen zoals een Waarheid, een Zin en een Streven. Als je gelooft krijgt je leven een betekenis, je handelen een doel en je vriendenkring een substantiële uitbreiding. Maar wordt de wereld er ook beter van?

De afgelopen eeuw heeft ideologieën een slechte naam bezorgd. Communisme en fascisme hebben beide miljoenen doden op hun geweten, zonder dat we er als mensheid beter van zijn geworden. En in het begin van deze eeuw heeft het neoconservatisme veel armoede …

Freedom this way

In Tradition de l’existentialisme (1947) probeert Julien Benda (1867-1956) het existentialisme te begrijpen als de filosofische stroming die zich afzet tegen het denken. Het existentialisme is volgens Benda een moderne vorm van een zeer oude metafysische traditie. Reeds de Sofisten waren volgens Benda ‘voorlopers van het existentialisme’, omdat de Sofisten zich ook afzetten tegen het ‘zuiveren denken’ dat Plato of Socrates voorstond. De filosofie is volgens de Sofisten een handig instrument om een bepaald individueel doel te verwezenlijken, terwijl de filosofie voor de Klassieke Filosofen zoals Plato een weg naar waarheid was dat universele, onveranderlijke kennis opleverde. Het existentialisme keert zich ook tegen de claim dat er een universele waarheid zou bestaan en vertrekt vanuit het …

Wat is niets? Niets is het ontbreken van iets. Er zijn veel plekken en veel gelegenheden waar iets kan worden verondersteld, maar er niets kan zijn. Je hand, bijvoorbeeld. Als ik met een gesloten vuist loop en mijn vrouw vraagt: “Wat heb je in je hand?” dan hoef ik mijn hand maar te openen om te laten zien dat daar niets is. Natuurlijk kun je zeggen dat daar lucht is, of wat transpiratievocht, maar daar doelde mijn vrouw niet op toen ze het vroeg. Ik had een munt in mijn hand kunnen hebben, of een bonbon, maar dat had ik niet, en dat was waar dat …

We ademen, we drinken, we eten. We nemen waar en we handelen. We leven. We bestaan in een uitwisseling met onze omgeving. We passen ons aan, richten ons naar wat we in de wereld gewaar worden. We gebruiken elementen ervan om onszelf in stand te houden, en we bewerkstelligen veranderingen in de wereld om die beter aan ons aan te passen. We handelen vanuit een uitwendig perspectief, een beeld van de wereld dat ons helpt ermee om te gaan. We erkennen dat die wereld onafhankelijk van ons bestaat, maar dat we er wel op kunnen ingrijpen. En we gaan ervan uit dat de wereld de wereld …

Toen ik op de middelbare school zat, was mijn docent Nederlands laaiend enthousiast over De Uitvreter van Nescio. Omdat het boekje De Uitvreter/Titaantjes/Dichtertje niet meer dan 130 bladzijden telt, heb ik het gelezen voor mijn literatuurlijst. Toch kon ik destijds de vreugde die mijn docent voor het boek voelde niet begrijpen. Maar laatst heb ik het boekje in een verloren moment weer gelezen. En waarachtig: ik begrijp op eens het enthousiasme van mijn vroegere docent.

De Uitvreter vertelt over de wonderlijke kerel Japie die: ‘je in je bed vond liggen met zijn vuile schoenen, als je ’s avonds laat thuis kwam’. De uitvreter leent alles van je en geeft je niets terug.  De uitvreter die je ook …

Het is niet verwonderlijk dat de filosofen die zich het meest diepgaand met de metafysica hebben bezig gehouden, zich genoodzaakt zagen om iets over het niets te zeggen. En dan heb ik het dus niet over Plato of Aristoteles, maar over Leibniz en Heidegger. Zij zijn het die inzagen dat het er niet om ging te verklaren waarom de dingen zijn zoals ze zijn, maar vooral waarom ze niet anders zijn. Leibniz doet dat door duidelijk te maken waarom God bij zijn schepping eigenlijk geen keus had, en Heidegger door de vraag op te werpen wat het Zijn, in tegenstelling tot het zijn van de zijnden, nu eigenlijk …

1. De Transcendentie van het Ego
Sartre ondermijnt de traditionele plaats van het essentialisme met zijn existentialisme. Hij ontdoet het subject van essenties, tot het legere zelf dat overblijft. Dit legere zelf is de zijnsstructuur die onze ‘ik’ invult met zichzelf. Dit is voor het eerst te zien in één van zijn vroegere teksten De Transcendentie van het Ego. In die tekst heeft Sartre zich duidelijk onderscheiden van filosofen voor hem en het denken van Husserl. Voor zowel Heidegger als Sartre is fenomenoloog Husserl van groot belang. En daarom zijn de dingen fenomenen voor ons als subjecten. Ook onze filosofische beschrijvingen van deze objecten zijn fenomenen voor ons. We kunnen niet buiten de fenomenen om de objecten te beschrijven zoals ze …