Contingentie, noodzakelijkheid en causaliteit
Uitgaande van de standaard mogelijke-werelden-semantiek is een object contingent dan en slechts dan als er tenminste één mogelijke wereld is waarin dat object niet bestaat. Een object is daarentegen noodzakelijk indien het object in iedere mogelijke wereld bestaat. Objecten kunnen zowel (deels) stoffelijk als geheel onstoffelijk zijn. De gehele getallen vormen bijvoorbeeld een klassiek voorbeeld van noodzakelijk bestaande objecten (tenminste, voor hen die platonist willen zijn ten aanzien van mathematische entiteiten). Daarentegen zijn de afzonderlijke tafels, stoelen, planten, bomen, dieren en mensen in onze leefwereld allemaal contingent. Voor iedere individuele tafel, stoel, etc… in onze ervaringswereld geldt immers dat er een mogelijke wereld is waarin dit object niet bestaat.
Een concept dat de filosofie reeds sinds haar ontstaan heeft beziggehouden is de notie van causaliteit ofwel oorzakelijkheid. Causaliteit heeft te maken met de werking van de werkelijkheid. Een object kan veroorzaakt zijn door een ander object. Niet ieder object hoeft een oorzaak te hebben. Uitgaande van de mogelijke werelden semantiek kan één en hetzelfde object in de ene mogelijke wereld wél en in de andere mogelijke wereld geen oorzaak hebben. Om een oorzaak te hebben in een mogelijke wereld moet het object in de desbetreffende wereld natuurlijk wel bestaan. De oorzaak is in dat geval een object dat ook in die mogelijke wereld bestaat. De oorzaak van een in mogelijke wereld W bestaand object X kan meer algemeen begrepen worden als een (van X verschillend) object Y in W dat ontologisch verantwoordelijk is voor het bestaan van X en ieder van de afzonderlijke delen van X.
Een kwestie die zich nu opdringt is de vraag naar de relatie tussen enerzijds contingentie/noodzakelijkheid en anderzijds causaliteit. Is elk bestaand contingent object veroorzaakt? Of bestaan er ook contingente objecten die niet veroorzaakt zijn? Is geen enkel noodzakelijk object veroorzaakt? Of zijn er ook noodzakelijk bestaande objecten die veroorzaakt zijn?
Veel filosofen lijken stilzwijgend (en soms ook expliciet) te veronderstellen dat een object X contingent bestaat dan en slechts dan als X veroorzaakt is. Deze veronderstelling is logisch equivalent met de opvatting dat een object X noodzakelijk bestaat dan en slechts dan als X niet veroorzaakt is. De argumentatie verloopt meestal op de volgende wijze. Laat X een object zijn dat contingent bestaat. Dan is er een mogelijke wereld waarin object X niet bestaat. In de actuele wereld bestaat X echter wel. Er moet daarom in de actuele wereld een object bestaan dat ontologisch verantwoordelijk is voor het feit dat X in de actuele wereld bestaat. Object X had immers ook niet kunnen bestaan. Het object dat in de actuele wereld ontologisch verantwoordelijk is voor het bestaan van X betreft de oorzaak van X. Zo wordt dus geconcludeerd dat ieder contingent object veroorzaakt is. Laat nu andersom object X een veroorzaakt object zijn. We kunnen dan een mogelijke wereld W construeren vanuit de actuele wereld door (1) X uit de actuele wereld te verwijderen en (2) het object dat in de actuele wereld de oorzaak is van X niet langer oorzaak van X te laten zijn. In mogelijke wereld W bestaat object X echter niet. Hieruit volgt dat object X contingent bestaat. Zo wordt andersom dus ook geconcludeerd dat ieder veroorzaakt object contingent bestaat.
De claim dat contingent-bestaan en veroorzaakt-zijn equivalent zijn is echter niet houdbaar. Er bestaan namelijk objecten die zowel contingent als niet-veroorzaakt zijn. Neem bijvoorbeeld een object A dat een object B veroorzaakt en daarmee vervolgens een fusie aangaat. De fusie van A en B betreft een nieuw, van A en B verschillend, object C. We zullen aantonen dat C zowel contingent bestaat als niet-veroorzaakt is. Allereerst tonen we aan dat object C contingent bestaat. Object A had object B net zo goed niet kunnen veroorzaken. Er is anders gezegd een mogelijke wereld waarin A bestaat en B niet bestaat. In deze mogelijke wereld bestaat C niet. Hieruit volgt dat object C contingent bestaat. Vervolgens laten we zien dat object C niet veroorzaakt is. Stel dat object C wél een oorzaak zou hebben. Laat dan object D de oorzaak zijn van C. Nu is D de oorzaak van het uit A en B samengestelde object C. Dit betekent dat de oorzaak van B een deel moet zijn van D. De oorzaak van een deel van een geheel is immers een deel van de oorzaak van het geheel. De oorzaak van B is echter A. Hieruit volgt dus dat object A een deel zou moeten zijn van object D. Maar dit zou betekenen dat de oorzaak (i.e. D) en het gevolg (i.e. C) elkaar ontologisch overlappen. Dit is echter rechtstreeks in tegenspraak met het beginsel dat de oorzaak ontologisch voorafgaat aan (en daarom ontologisch gescheiden moet zijn van) het gevolg. De aanname dat C veroorzaakt zou zijn resulteert dus in een tegenspraak. Uit de zo verkregen tegenspraak volgt dus dat object C geen oorzaak heeft. Al met al moeten we dus inderdaad concluderen dat object C contingent bestaat én bovendien niet veroorzaakt is. Het is dus helemaal niet zo dat contingent-bestaan en veroorzaakt-zijn equivalent zijn.
Hoewel dus blijkbaar niet alle contingent-bestaande objecten veroorzaakt zijn kan wellicht toch volgehouden worden dat in ieder geval alle noodzakelijk bestaande objecten onveroorzaakt zijn. Is dit echter wel houdbaar? Waarom zou er geen noodzakelijk bestaand object kunnen zijn dat in iedere mogelijke wereld een oorzaak heeft? Het bestaan van een noodzakelijk bestaand object dat in iedere mogelijke wereld veroorzaakt is resulteert niet onmiddellijk in een logische contradictie. Er is dan ook geen dwingende reden voorhanden voor de bewering dat alle noodzakelijk bestaande objecten onveroorzaakt zijn. Alle vier denkbare combinaties (i.e. ‘contingent en veroorzaakt’, ‘contingent en niet-veroorzaakt’, ‘noodzakelijk en veroorzaakt’ en ‘noodzakelijk en niet-veroorzaakt’) lijken dus ontologisch realiseerbaar.
Gepost: december 15th, 2009 onder Metafysica door G.J.E. Rutten.
Comments: 6
Comments
Comment from Kweetal
Time: 15/12/2009, 12:30
Waarom zouden noodzakelijke objecten noodzakelijk onveroorzaakt zijn? Volgens het determinisme van Laplace heeft alles een oorzaak, dus ook noodzakelijk bestaande objecten. En als je uitgaat van een nondeterminisme, dus van causale relaties waarbij een oorzaak niet noodzakelijkerwijs tot een gevolg leidt, zijn alle objecten contingent. Volgens het determinisme hangt alles af van de begincondities, en worden mogelijke werelden dus enkel onderscheiden door hun begincondities. Noodzakelijk bestaande objecten zijn dan objecten die resulteren uit causale ketens waarvan de begincondities noodzakelijk zijn.
Comment from G.J.E. Rutten
Time: 15/12/2009, 14:10
Beste Kweetal,
Bedankt voor je reactie. In mijn betoog verdedig ik niet de stelling dat noodzakelijke objecten onveroorzaakt zijn. Het in de vierde alinea besproken veelgehoorde argument van hen die menen dat ‘noodzakelijkheid’ en ‘onveroorzaakt-zijn’ equivalent zijn wordt in de rest van mijn betoog juist bekritiseerd. Zo stel ik in de laatste alinea: “Er is dan ook geen dwingende reden voorhanden voor de bewering dat alle noodzakelijk bestaande objecten onveroorzaakt zijn”
Je verwijzing naar Laplace’s causaliteitsbeginsel (”alles heeft een oorzaak, dus ook noodzakelijk bestaande objecten”) kan ik niet helemaal plaatsen. Bedoel je wellicht het beginsel van voldoende grond van Leibniz? Leibniz’ beginsel wordt ook wel het beginsel van voldoende reden genoemd. Het betreft een epistemisch in plaats van ontologisch beginsel. Het beginsel van voldoende grond stelt dat er epistemisch gezien een afdoende verklaring is voor het noodzakelijk-zijn van ieder noodzakelijk object (en overigens ook het contingent-zijn van ieder contingent object). Uit Leibniz’ epistemisch beginsel volgt echter niet de claim dat ieder noodzakelijk object in ontologische zin wordt veroorzaakt door een ander (daarvan gescheiden) object. Het beginsel van Leibniz sluit immers niet uit dat de verklaring voor het noodzakelijk bestaan van een noodzakelijk object zich beroept op bepaalde eigenschappen van het desbetreffende object zelf.
Groet, G.J.E. Rutten
Comment from Kweetal
Time: 15/12/2009, 17:32
Nee. ik heb het over het determinisme, zoals Laplace dat heeft gedefinieerd. Zie:
http://nl.wikipedia.org/wiki/Determinisme_%28filosofie%29
Leibniz ging in zijn veel-wereldenmodel er nog van uit dat de aarde min of meer zo is geschapen als die er nu nog uitziet. Inmiddels weten we dat dat niet zo is. De wereld van nu bestaat uit heel andere objecten dan die van even na de Big Bang. En de objecten van nu zijn tot stand gekomen langs causale ketens die eerst de quarks hebben doen ontstaan, toen de baryonen en de electronen, vervolgens de atomen, de moleculen, stofnevels, sterren en planeten, en uiteindelijk onszelf. Alles wat we nu kennen is dus op de een of andere manier veroorzaakt, daar kunnen we dank zij de hedendaagse kosmologie niet omheen.
Comment from G.J.E. Rutten
Time: 15/12/2009, 21:18
Beste Kweetal,
Wederom bedankt voor je reactie. Natuurlijk ben ik het met je eens dat “baryonen, electronen, atomen, moleculen, stofnevels, sterren, planeten, wijzelf, etc..” allemaal op de een of andere manier veroorzaakt zijn. Niets in mijn betoog is in strijd met een dergelijke opvatting.
De vraag is echter of er daarnaast in de werkelijkheid ook noodzakelijk-bestaande objecten bestaan die bovendien onveroorzaakt zijn. Indien zulke objecten bestaan, dan zullen dat uiteraard géén electronen, atomen, planeten, mensen etc.. zijn. Platonisten ten aanzien van de objecten van de wiskunde (waartoe ik mijzelf overigens niet reken) zullen bijvoorbeeld beweren dat getallen noodzakelijk bestaande en onveroorzaakte objecten zijn.
Zelf ben ik zoals gezegd van mening dat we het bestaan van noodzakelijk-bestaande veroorzaakte objecten niet zomaar kunnen uitsluiten. In zoverre ga ik dus zeker met je mee.
De claim dat alle (en dus ook alle noodzakelijk-bestaande) objecten veroorzaakt zijn gaat echter ver. Mathematisch platonisten zullen zoals gezegd deze claim resoluut afwijzen. Hetzelfde geldt voor filosofen die een oneindige neerwaartste regressie van oorzaken voor ontologisch onmogelijk houden en zo uitkomen bij een noodzakelijk-bestaand onveroorzaakt eerste object. Om beide wijsgerige posities af te wijzen zijn sterke onafhankelijke argumenten nodig.
Nu lijkt Laplace’s determinisme inderdaad onverenigbaar met het bestaan van noodzakelijk-bestaande onveroorzaakte objecten. De vraag is echter of Laplace een onafhankelijk argument geeft tegen het bestaan van zulke objecten.
Een beroep op Laplace’s determinisme is immers alléén adequaat indien Laplace zelf een dergelijk onafhankelijk argument geeft. Om echt onafhankelijk te zijn dient een dergelijk argument bovendien veel meer te omvatten dan een ‘begging the question’-achtige verwijzing naar fysicalisme, positivisme en/of empirisme.
Groet, G.J.E. Rutten
Comment from Kweetal
Time: 15/12/2009, 22:27
Had God eigenlijk wel een keuze? Dat is de vraag die Leibniz’ redenering van de beste van alle werelden opwerpt. Die redenering veronderstelt bestaande criteria voor de kwaliteiten van een wereld, en die criteria veronderstellen weer een metafysica waarin die wereld zou moeten functioneren. Criteria en metafysica zouden dus voor God vaste gegevens moeten zijn, en de objecten die daarin een rol spelen zouden aan de schepping vooraf moeten gaan en dus onveroorzaakt zijn.
Maar de hedendaagse kosmologie stelt geen voorwaarden vooraf. Het veelwereldenmodel heet daar het multiversum. De universa van het multiversum kunnen in alle voorstelbare aspecten verschillen, dus ook in hun fysica. Maar, zou je kunnen zeggen: fysica berust toch op logica en wiskunde. Inderdaad, maar logica en wiskunde zijn menselijke bedenksels, net als de fysica. Misschien zijn het a priori’s in de zin van Kant, maar dan nog spelen ze enkel een rol vanuit een menselijk oogpunt. Ik ga ervan uit dat een platoonse metafysica sinds Kant geen betekenis meer heeft.
En waarom zouden we Gods keuze bij het scheppen bij voorbaat inperken?
Comment from G.J.E. Rutten
Time: 16/12/2009, 01:20
Beste Kweetal, zelf ben ik zoals gezegd evenmin een platonist ten aanzien van de wiskunde. De herkomst van wiskundige objecten moet volgens mij inderdaad gevonden worden in ons mentale bewustzijnsleven. De wiskunde ontstond als gevolg van een historisch ontwikkelingsproces. De mathematische objecten ontstonden meer precies als mentale abstracties van onze concrete leefwereld-ervaringen. Edmund Husserl heeft daar ooit eens een prachtig essay over geschreven (getiteld ‘Over de oorsprong van de meetkunde’). Ook ik wijs een platoonse metafysica af. Er zijn volgens mij zeer goede argumenten te geven voor de claim dat er geen platoonse objecten bestaan. Ook de logica kan gefundeerd worden in ons mentale bewustzijnsleven. De wetten van de logica betreffen uiteindelijk niets anders dan explicaties van de manier waarop wij als mensen denken. Je noemt ook nog God. God zou in eerste instantie gedefineerd kunnen worden als de ultieme onvoorwaardelijke zijnsgrond van het zijnsgeheel. Dit zijnsgeheel betreft de gehele werkelijkheid (i.e. alles dat bestaat) en kan inderdaad een multiversum omvatten. Tot zover! Groet, G.J.E. Rutten
Schrijf een opmerking