Filosofieblog » De banaliteit van het kwaad

De banaliteit van het kwaad

Op 14 juli 1992 hield de toenmalige president van Frankrijk, Mitterand, een toespraak waarop veel kritiek is gekomen. Mitterrand maakte in deze toespraak een onderscheid tussen de Republiek en de Franse staat. Met de ‘Franse staat’ bedoelde Mitterrand het Frankrijk van de jaren 40.

Het Vichy-bewind is nog steeds een gevoelig thema in Frankrijk. Het regime dat van kracht was tussen 1940-1944 werd geleid door maarschalk Pétain. Het Vichy-tijdperk is voor de Fransen een gevoelig thema omdat het regime berucht is vanwege zijn collaboratie met de nazi’s. Met het onderscheid tussen ‘de Republiek’ en ‘de Franse staat’ probeerde Mitterand de verantwoordelijkheid voor de gruweldaden van het Vichy-regime te ontvluchten. In de toespraak stelde hij dat de Franse staat ‘alleen in naam’ Frans was. Hoe valt deze reactie van Mitterand te verklaren? Waarom probeert hij een onderscheid te maken tussen het ‘ene Frankrijk’ en het ‘andere Frankrijk’?

Mijn inziens poogt Mitterand met het onderscheid de geschiedenis te begrijpen vanuit de rede. Hij probeert wanhopig om een antwoord te geven op die ene prangende vraag: “Hoe kon dit gebeuren?” Mitterand’s oplossing is dat het begrepen moet worden uit een ‘Frankrijk dat niet echt Frankrijk was’.

Vanuit de wereld van de Tweede Wereldoorlog kan de geschiedenis niet langer begrepen worden vanuit een betekenisvol, redelijk perspectief. Hegels ‘vervolmaking van de geest’ gaat hier niet op. Wanhopig wordt geprobeerd om een rechtvaardiging te geven die verklaart waarom normale mensen in staat waren tot zulke gruweldaden. Maar deze rechtvaardigingen zijn niet sterk genoeg. Ze betoveren de geschiedenis niet zoals wij dat willen en maakt de waarheid niet minder schrijnend. Hannah Arendt laat dat in de ‘banaliteit van het kwaad’ zien.

In het boek beschrijft Arendt het proces van Eichmann. Deze Eichmann is verantwoordelijk voor de dood van miljoenen joden. Wat het boek van Arendt bijzonder maakt is dat zij laat zien dat Eichmann geen monster was zoals wij dat ons willen voorstellen, maar een onbetekenend onzeker mannetje. Door het lezen van het boek bekruipt je daardoor steeds de onprettige vraag: “Zou ik dit kunnen zijn? Zou ik anders hebben gehandeld dat duizenden burgers ten tijde van de Tweede Wereldoorlog?”
Er is iets banaals, iets raadselachtigs aan de gruweldaden van oorlogen. We willen graag dat het geweld door on-menselijke mensen wordt gebruikt, zodat wij een verklaring hebben voor het feit dat juist zij dit geweld gebruiken. Telkens zoeken we een redelijk argument waarom iemand in staat is om het licht in iemands ogen niet te gunnen. Maar telkens bekruipt het gevoel weer dat er geen redelijke verklaring bestaat. We moeten erkennen dat de mens in staat is tot gruweldaden. Dat laat het Milgram-experiment ook zien, waarin normale individuen in staat zijn om schokken te geven zelfs als ze horen dat dit leidt tot pijn bij het (fictieve) slachtoffer.

We kunnen onze verantwoordelijkheid daarom niet afwenden door te zeggen dat het ‘een ander tijdperk was’ of welke reden dan ook. Het verleden gaat niet aan mij voorbij, maar vertelt mij wie ik ben en tot wat ik staat ben. Er is geen redelijke verklaring voor de gruweldaden van welke oorlog dan ook te geven en daardoor word ikzelf als mens kwetsbaar. Het kwaad kunnen we noch verzachten noch begrijpen. De verantwoordelijkheid voor het kwaad dat voortvloeit uit de mens wordt gedragen door de mens. Wie de schijn ophoudt en zegt dat het nooit in staat zou zijn tot het kwaad, blijkt in werkelijkheid vaak even ongevoelig en bruut te zijn.

Gepost: december 16th, 2009 onder cultuurkritiek door Martine Berenpas.
Comments: 2

Comments

Comment from Barth
Time: 17/12/2009, 06:54

Er is natuurlijk heel wel een redelijke verklaring te geven voor “het kwaad”. Het is heel aannemelijk dat bij sociale dieren ‘vijandelijke omgangsgedrag’ evolutionair is geselecteerd. Een dier dat door de aanblik van tekenen van pijn cq. van verlies in de strijd van een tegenstander positief wordt bekrachtigd, heeft een selectie-voordeel (cf. Skinner). Je kunt de meer symbolische vormen hiervan in de paringsstrijd van twee mannetjes zien.
Ik denk dat daar een niet zo banaal oorzakelijk verband ligt, iets dat Frans de Waal ook zeker zou be-amen.

Comment from Kweetal
Time: 17/12/2009, 12:38

“Het kwaad” wordt vaak opgevat als een onafhankelijke drijvende kracht die dingen bewerkstelligt, of probeert te bewerkstelligen die niemand persoonlijk op zijn geweten zou willen hebben. Zou er iemand zijn die trots zou willen uitroepen: “Ik heb een miljoen joden vermoord”? Nou kun je wel zeggen dat die Endlösung gepland was, maar in hoeverre was dat meer dan een abstract administratief besluit? Was er iemand die in de gegeven situatie de volle omvang van de consequenties kon overzien? Is er überhaupt iemand die al zijn handelen rationeel kan verantwoorden? Achteraf praten is natuurlijk altijd gemakkelijk, maar in hoeverre is dat veroordelen van de Nazi’s niet vaak een wegpoetsen van de eigen schuld? Daarmee zeg ik niet dat degene die verantwoordelijk zijn voor de Holocaust niet veroordeeld hadden moeten worden, maar is er iemand die dat met volledig schone handen had kunnen doen? De Amerikanen hebben indertijd gretig gebruik gemaakt van twijfelachtige Nazi-geleerden en inlichtingendeskundigen.
Het kwaad gebeurt. Het manifesteert zich in de wereld, en als het niet met volle inzet bestreden wordt, krijgt het de overhand. Het kwaad schuilt vaak in een samenloop van omstandigheden en soms ook in goedbedoeld menselijk handelen. Het is niet uit te roeien. De enige manier om het in toom te houden is voortdurend alert te zijn. En soms moet je kwaad met kwaad bestrijden.

Menu

Recente commentaren

FilosofieFeed

Site doorzoeken

Archief

Categorieën

Populair

Links

Blogs

Discussie

Encyclopedieën

Opleidingsinstituten

Overig

Tijdschriften

Uitgeverijen

De banaliteit van het kwaad

Comments

Schrijf een opmerking