In een reeks essays, annex samenvattingen, wil ik aspecten van het denken van Zygmunt Bauman belichten. Deze Poolse socioloog schreef sinds het einde van de jaren tachtig van de vorige eeuw een veelheid aan boeken die meerdere ontwikkelingen binnen de hedendaagse westerse samenleving behandelen. De laatste jaren hebben zijn ideeën zich uitgekristaliseerd rondom het concept van ‘de moderne vloeibare samenleving’. Het is niet mijn bedoeling om via de essays op deze weblog dit concept volledig uit de doeken te doen. Dat is gewoonweg niet mogelijk zonder het schrijven van een volledig boek. Het is mijn hoop dat dit boek binnen onafzienbare tijd beschikbaar zal zijn. Omdat de afzonderlijke ideeën van Bauman echter in hoge mate toegankelijk en begrijpbaar (mits beschreven door een vaardige Baumaniaanse interpretator) zijn, zal ik regelmatig enkele aspecten van zijn denken proberen te belichten.

Goed om vooraf te vermelden is dat Bauman een socioloog is, maar weinig tot geen gebruik maakt van traditionele sociologische methodes zoals het analyseren van empirische data of het vergelijken van verschillende samenlevingen en/of maatschappijvormen. Kort door de bocht kunnen we de methode van Bauman filosofische sociologie noemen.

Dit eerste essay annex samenvatting gaat over de gerelateerde problemen van angst, de hedendaagse migratiepolitiek en de machteloosheid van politici. Het essay is gebaseerd op hoofdstuk één en drie van het boek Liquid Times, verschenen in april 2007.

 

Een van de meest opvallende kenmerken van westerse maatschappijen anno 2007 is de alomtegenwoordigheid van angst : “Fear is arguably the most sinister of the demons nesting in the open society of our time“ (26). De aanwezigheid van deze angst is opmerkelijk omdat westerse samenlevingen tegenwoordig worden gekenmerkt door een niveau van financiële welvaart en materiële veiligheid dat in meerdere opzichten geen precedenten kent in de geschiedenis van de mensheid: “Contrary to the objective evidence, it is precisely the cosseted and pampered we of all people who feel more threatened, insecure and frightened, more inclined to panic, and more passionate about everything related to security and safety, then people of most other societies on record� (55). In navolging van de socioloog Robert Castel maakt Bauman een onderscheid tussen objectieve en subjectieve angst (55). Het is de laatste vorm van angst die domineert in de moderne vloeibare samenleving. Subjectieve angst is een sociologisch fenomeen en kan bijgevolg alleen begrepen worden via een analyse van het ontstaan van angst ten gevolge van structurele factoren, politieke beleidsmaatregelen en denkpatronen van individuen.
 
De hedendaagse gevoelens van angst zijn het resultaat van gevoelens van onmacht: “It is the insecurity of the present and uncertainty about the future that hatch and breed the most awesome and least bearable of our fears� (26).  Omdat mensen niet langer het gevoel hebben dat ze betekenisvolle controle uitoefenen op de gang van hun dagelijkse leven worden ze angstig. Door een gebrek aan structurele zekerheden over de nabije toekomst worden de inwoners van de moderne vloeibare samenleving overmand door angst: “We seem to be nog longer in control whether singly, severally or collectively, and to make things still worse we lack the tools that would allow politics to be lifted to the level were power has already settled, so enabling us to recover and reposses control over the forces shaping our shared condition� (26). Deze gevoelens van onmacht zijn het gevolg van drie fenomenen: de loskoppeling van politiek en macht, het wegvallen van stabiele levensstructuren en de perverse invloed van maatregelen die worden genomen om subjectieve angstgevoelens te bestrijden.
 
De primaire oorzaak voor het ontstaan van het overheersende gevoel van onmacht moet gezocht worden in de scheiding tussen politiek en macht. Terwijl echte macht zich de laatste jaren steeds meer heeft genesteld in transnationale bedrijven en globale kapitaalstromen blijft politiek lokaal en gebonden aan de controle van regeringen van territoriale natiestaten. Binnen deze onevenwichtige toestand is het logisch dat politici die actief zijn binnen de institutionele grenzen van natiestaten machteloos staan ten aanzien van hedendaagse politieke ontwikkelingen die nagenoeg allemaal onherroepelijk hun oorsprong vinden op een globaal en extraterritoriaal niveau. Om een concreet beeld te krijgen van deze scheiding tussen politiek en macht volstaat het om te kijken naar het probleem van migratie.
 
Ten gevolge van macro-economische ontwikkelingen en politieke gebeurtenissen in verafgelegen gebieden is er tegenwoordig sprake van een globale stroom van migranten op zoek naar een beter leven of op de vlucht voor onderdrukking en brute burgeroorlogen. Het zijn echter nationale regeringen of zelfs stedelijke overheden van wie wordt verwacht dat ze oplossingen aanreiken voor het probleem van migratie. Dit doen ze door het aanscherpen van nationale of lokale immigratiewetten, het aanhalen van de criteria om aanvragen tot nationalisering te beoordelen of het pleiten voor een streng law and order of zero tolerance beleid ten aanzien van mensen van vreemde origine. Omdat deze oplossingen worden bedacht en uitgevoerd op het lokale politieke niveau zijn ze ineffectief en verschaffen ze een misleidend gevoel van tijdelijke veiligheid. Het aanscherpen van de voorwaarden voor het verkrijgen van burgerschap zorgt bijvoorbeeld voor een toename van het aantal illegalen of verplaatst het probleem van migratie naar buurlanden of andere delen van de wereld. Voor burgers van een westerse samenleving is het allicht geruststellend dat we uitgehongerde en ontheemde Afrikanen op een vliegtuig zetten richting hun land van oorsprong, een structurele oplossing van het migratieprobleem is het geenszins.
 
Het zijn niet de migranten zelf die moeten worden aangepakt maar de politieke en economische oorzaken die er voor zorgen dat deze mensen überhaupt op de vlucht slaan. Dit kan alleen via het uitbouwen van efficiënte globale politieke structuren en het ontwikkelen van globale en kosmopolitische concepten van sociale rechtvaardigheid. Alleen een globalisering van de politiek kan er voor zorgen dat een globaal probleem zoals migratie doeltreffend word aangepakt: “The problem, and the awesome task that will in all probability confront the current century as its permanent challenge, is the bringing of power and politics together again� (25).  Politiek moet met net als macht worden geglobaliseerd wil het in de nabije toekomst terug controle krijgen op globale ontwikkelingen: “The reunion of power and politics may be achieved, if at all, at the planetary level� (26) .
 
Bovenstaande suggereert dat burgers van territoriale natiestaten snel in de smiezen krijgen dat het beleid van politieke leiders gebonden aan de institutionele kaders van de territoriale natiestaat niet doeltreffend is in een tijdperk van globale interdependentie. Deze politieke onmacht zorgt er voor dat mensen het vertrouwen in de politiek verliezen. In dit opzicht moeten we ook denken aan de politieke machteloosheid van nationale regeringen wanneer een multinational zoals Opel, Volkswagen of Ford beslist om een lokale westerse vestiging te sluiten of om een groot deel van het personeel te ontslaan. Ook in dit geval krijgen burgers snel in de gaten dat politici weinig tot geen effectieve controle meer bezitten. Bij iedere nieuwe sluiting van een westerse fabriek blijven ze achter met een gevoel van onbehagen ten aanzien van hun democratisch verkozen volksvertegenwoordigers. In een verdere fase betekent dit verlies aan vertrouwen een toename van onzekerheid en angst. Volgens Bauman is er echter meer aan de hand. Maatregelen die worden bedacht om de subjectieve angst te bestrijden zijn paradoxaal genoeg in grote mate zelf verantwoordelijk voor het voorbestaan en bestendigen van angst.
 
Angst moet volgens Bauman beschouwd worden als een perpetuum mobile, een fenomeen dat zichzelf in beweging houdt. Dit beschrijft hij op de volgende wijze: “It looks as if our fears have become self-perpetuating and self-reinforcing, as if they have acquired a momentum of their own, and can go on growing by drawing exclusively on their own rescources�  (9).  Enkele regels eerder staat het volgende geschreven: “Once visited upon the human world, fear acquires its own momentum and developmental logic and needs little attention and hardly any additional investment to grow and spread unstoppable� (9) . Angst als een zelfversterkend mechanisme is het gevolg van de afwezigheid van instrumenten om de werkelijke oorzaken van onze angst adequaat aan te pakken. Wat wordt hiermee precies bedoeld?
 
De subjectieve angst die de inwoners van de moderne vloeibare samenleving teistert, vindt zijn oorsprong in het wegvallen van structurele zekerheid over het heden en de nabije toekomst: “It is the insecurity of the present and uncertainty about the future that hatch and breed the most awesome and least bearable of our fears� (26). Dit fenomeen is duidelijk op de hedendaagse arbeidsmarkt. Steeds meer worden de inwoners van de westerse samenleving tewerk gesteld in zogenaamde flexibele en deeltijdse jobs. De Duitse socioloog Ulrich Beck spreekt van het ontstaan van een klasse van permanente tijdelijke flexwerkers. Deze tijdelijke en flexibele werknemers zijn onzeker over het voortbestaan van hun job en kunnen bijgevolg zeer moeizaam plannen maken op lange termijn. Het propageren van meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt is de laatste jaren uitgegroeid tot dé slogan van het neoliberalisme. Het belangrijkste gevolg van de invoering van dit principe is ontegensprekelijk het feit dat mensen steeds minder over de mogelijkheid beschikken om stabiele levenstrajecten uit te stippelen. De onzekerheid ten gevolge van flexibilisering wordt bovendien versterkt door de overheveling van steeds meer onderdelen van de productieeconomie naar lage loonlanden. Personele afslankingen aan bedrijven tonen aan dat werknemers met tijdelijke contracten onherroepelijk als eerste aan de deur worden gezet. Werknemers met tijdelijke contracten verkeren in een toestand van permanente onzekerheid. Diegenen die nog niet werkloos zijn lopen iedere dag opnieuw het gevaar om binnen onafzienbare termijn werkloos te worden.
 
De structurele onzekerheid die ontstaat ten gevolge van de proliferatie van flexibele arbeidscontracten is typisch een probleem zonder biografische oplossing. Het spreekt bijna vanzelf dat een singulier individu niet bij machte is om deze neoliberale ontwikkeling een halt toe te roepen. Mede ten gevolge van de scheiding tussen politiek en macht liggen adequate politieke oplossing echter ver buiten ons bereik. Niet alleen individuen maar ook politici staan machteloos en kunnen inidivuele burgers geen oplossingen aanbieden in het bestrijden van hun toestand van endemische onzekerheid op de arbeidsmarkt.

Als gevolg van deze machteloosheid gaan de burgers van de moderne vloeibare samenleving op zoek naar vervangingsdoelwitten (substitute targets) die wel binnen handbereik lijken te liggen: “Unable to slow down the mind-boggling pace of change, let alone to predict and control its direction, we focus on things we can, or believe we can, or are assured that we can influence. We seek substitute targets on which to unload the surplus existential fear that has been barred from its natural outlets� (11). Omdat we geen controle meer hebben over onze positie op de arbeidsmarkt richten we ons op fenomenen die schijnbaar wel nog binnen het bereik liggen van onze invloedssfeer. De angsten die ontstaan ten gevolge van endemische onzekerheid op de arbeidsmarkt worden gesublimeerd door ons te beschermen tegen mensen van vreemde origine of tegen alles en iedereen die er vreemd of anders uitzien. We sluiten ons op in zogenaamde gesloten gemeenschappen, beveiligen onze huizen door middel van ingenieuze alarmsystemen, rijden rond met Service Utility Vehicle’s of volgen lessen in zelfverdedigingsporten. Omdat we geen controle hebben op de onderliggende oorzaken van onze onzekerheid richten we ons op het beschermen van onze fysieke integriteit in de meeste enge betekenis. Wanneer we worden doordrongen van het idee dat er inderdaad geen collectieve oplossingen meer zijn voor onze angsten dan zijn we verplicht om toevlucht te zoeken in maatregelen die ons eigen lichaam tijdelijk en bedrieglijk in veiligheid brengen. Het projecteren van angst op vervangingsdoelwitten is het noodloot van de inwoners van de moderne vloeibare samenleving. Eén van de essentiele kenmerken van onze tijd is dan ook de verplaatsing van angst. Dit beschijft Bauman op de volgende manier: “The displacement of fear from the cracks and fissures in the human condition where fate is hatched and incubated, to areas of life largely unconnected to the genuine source of anxiety� (13).
 
Deze reflex van fysieke zelfverdediging wordt in de hand gewerkt door het beleid van westerse politici. Ook zij weten goed dat ze geen controle hebben op de globale economische krachten en richten zich bijgevolg op kwesties die nog wel binnen de invloedsfeer van de territoriale politiek lijken te liggen. Concreet kunnen we stellen dat het voor politieke leiders van een westers land electoraal veel productiever is om te pleiten voor een verharding van migratiewetten dan om te beweren dat er gezorgd zal worden voor het aanpakken van de werkloosheid. Deze trend is onmiskenbaar wanneer de verkiezingscampagnes in de meeste westerse landen analyseren. Electorale campagnes ontaarden steeds meer in een opbod van harde veiligheidsmaatregelen en gaan zelden of nooit nog om structurele sociale oplossingen voor de heersende crisis van de arbeidsmarkt. Omdat ze geen effectieve controle meer hebben over de vormgeving van de structuur van het leven van hun burgers richten westerse politici zich  op vervangingsdoelwitten die wel controleerbaar lijken: �In an age when all the grand ideas have lost credibility, fear of a phantom enemy is all the politicians have left to maintain their power� (16) . Het behoeft weinig betoog dat vooral de zwakkeren in de samenleving in aanmerking komen als vervangingsdoelwit. Vandaar dat tegenwoordig werklozen steeds meer worden gecriminaliseerd en dat immigranten uit islamitische landen systematisch worden beschreven als een vijfde colonne die begonnen is aan een barbaarse islamisering van de prachtige westerse maatschappij. Het is de onmacht van politici die de belangrijkste oorzaak is voor de opkomst van populistische en neofascistische politieke figuren aan het einde van de twintigste en het begin van de éénentwintigste eeuw. Deze apologeten van de angst zijn immers heer en meester in het aanwijzen van vervangingsdoelwitten en in het ontlopen van duurzame en kosmopolitische oplossingen.
 
Het introduceren van deze vervangingsdoelwitten heeft tot gevolg dat subjectieve angstgevoelens een zelfverstekend mechanisme in gang zetten. Dit gebeurt op twee manieren.

Ten eerste is het duidelijk dat een gerichtheid op vervangingsdoelwitten op geen enkele manier een oplossing biedt voor de structurele oorzaken van angstgevoelens. Het is niet omdat we steeds meer migranten het land uitwijzen dat we plots meer garanties hebben op een stabiel leven. Evenmin zorgt de installatie van een alarmsysteem in ons huis er voor dat er minder mensen in de criminaliteit terechtkomen omdat ze geen kansen meer hebben in het arbeidscircuit. Het aanpakken van vervangingsdoelwitten creëert een vals gevoel van onveiligheid en zorgt voor nog meer animositeit wanneer blijkt dat we na de massieve uitwijzing van asielzoekers nog steeds vertoeven in een toestand van permanente onzekerheid.

Ten tweede zorgen de maatregelen van de angst zelf voor een materialisering van de subjectieve angstgevoelens: “ Fears prompt us to take defensive action. When it is taken, defensive action gives immediacy and tangibility to fear. It is our response that recast the sombre premonitions as daily reality making the word flesh� (9). Dit gegeven valt opnieuw te verklaren aan de hand van strenge migratiemaatregelen. Steeds meer wordt het duidelijk dat de burgers van de moderne vloeibare samenleving meer angst hebben voor de retoriek en maatregelen gepropageerd door neofascistische politici dan voor de vreemdelingen zelf. Is het immers niet zo dat we bij iedere uitwijzing van een immigrantengezin lokale initiatieven zien opduiken die zich verzetten tegen de uitwijzing van deze mensen? Het zijn de defensieve reacties op de subjectieve angstgevoelens die de aanwezigheid van vreemde culturen met zich meebrengt die zorgen voor het ontstaan van meer angst. Het invoeren van strengere migratiewetten maakt ons meer bang van moslims dan de aanwezigheid van een islamitisch ontmoetingshuis in onze buurt.
 
De onzekerheid die kenmerkend is voor interculturele dialogen kan alleen worden verzacht door een progressieve en open instelling tegenover de aanwezigheid van mensen die verschillen van onszelf. Het permanente verstrengen van migratiewetten is contraproductief voor het onderhouden van een vruchtbare interculturele dialoog. Mensen van vreemde origine worden op deze manier onophoudelijk abusievelijk voorgesteld als de oorzaken van onze angst en onzekerheid. En dit op hetzelfde moment dat kosmopolitische en progressieve dilemma’s zoals het installeren van globale politieke instellingen geheel en al verdwijnt uit het politieke discours. 

Bauman, Z. (2007). Liquid Times. Living in an Age of Uncertainty. Cambridge: Polity Press.