Het mag duidelijk zijn dat Bauman in zijn werken begaan is met de toestand van vluchtelingen en migranten.

Uit zijn analyse van angst blijkt ondubbelzinnig dat migranten in steeds toenemende mate fungeren als doelwit waarop de existentiële angsten van ons bestaan worden geprojecteerd (zie de blog hieronder).

Dit feit is in historisch opzicht nauwelijks een nieuw gegeven. Vluchtelingen en migranten worden in de geschiedenis voortdurend gedemoniseerd en beschimpt. Hieraan ligt een psychologische verklaring ten grondslag: “Refugees bring home distant noises of war and the stench of gutted homes and scorched villages, that cannot but remind the settled how easily the cocoon of their  safe and familiar routine may be pierced or crushed and how deceptive the security of their settement must be” (48-49). De Duitse schrijver en dichter Bertholt Brecht beschreef een vluchteling in dit opzicht bijzonder treffend als een heraut van ellende en ontbering (48). Voor bewoners van het welvarende Westen zijn vluchtelingen een pijnlijke herinnering aan een wereld van armoede en misère die ze het liefst zo snel mogelijk uit hun geheugen willen bannen.
 
Bauman plaatst het probleem van de hedendaagse globale massamigratie binnen een specifieke visie op modernisering en kolonialisme. Deze visie werkt hij uit in zijn boek Modernity and Its Outcasts verschenen in 2004. Het probleem van massamigratie is een gevolg van een verspreiding van het moderniseringsproces naar alle uithoeken van onze planeet. In zekere zin is het daarom niet overdreven te poneren dat vele problemen van de moderne tijd paradoxaal genoeg een gevolg zijn van het succes van het modernisme. Met name het produceren van afvalproducten, een fenomeen inherent aan modernisering, dreigt het proces van vooruitgang te frustreren: “There is a plausible prospect of capitalist modernity choking on its own waste products which it can neither assimilate or annihilate, nor detoxify��? (28-29). Concreet heeft Bauman het hier over de productie van menselijk overschot of overbodige mensen (human waste).
 
Volgens Bauman is de hedendaagse planeet vol (29). Er zijn geen onbewoonde gebieden of aanzienlijke grote regio’s meer die nog niet deelhebben aan het proces van modernisering. Zijn analyse verschilt van de stelling dat er tegenwoordig te veel mensen leven op onze aardbol. Deze postuleert namelijk dat het voortbestaan van de mensheid wordt bedreigd door numerieke of kwantitatieve overbevolking. Dit Malthusiaanse idee dat een ongebreidelde bevolkingsgroei in kwantitatieve zin het voortbestaan van het leven op aarde bedreigt, vinden we terug bij de Britse filosoof John Gray en de invloedrijke environmentalist James Lovelock. Zij beweren dat er tegenwoordig sprake is van numerieke overbevolking: er zijn op deze planeet te veel mensen en dat is een acuut probleem. Bij Bauman is er echter geen sprake van numerieke overbevolking. Hij bekijkt het idee van overbevolking als een sociologisch fenomeen. De planeet is niet vol omdat er te veel mensen aanwezig zijn, maar omdat er geen lege gebieden meer zijn waar de menselijke afval van het proces van moderniseringprocessen kan worden opgeborgen. Er zijn geen territoriale gebieden meer waar mensen die wegens modernisering overbodig zijn geworden hun heil kunnen zoeken: “Once the modern mode of life had spread to encompass the whole of the globe, and so had stopped being the privilege of a limited number of selected countries, the empty or no mans lands, having served centuries as the primary outlet for human waste disposal, became thin on the ground and have come close to vanishing altogether��? (29-30).

Deze stelling kan alleen worden begrepen vanuit een specifieke visie op kolonialisme. Wat bedoelt Bauman precies wanneer hij poneert dat modernisering per definitie zorgt voor het ontstaan van menselijk afval? En waarom is het ontstaan van dit menselijk aanval in onze tijd een groter probleem dan voordien in de geschiedenis?
 
Moderniseringprocessen zorgen voor het ontstaan van menselijk afval. Hieronder verstaat Bauman mensen die binnen de nieuwe sociale orde nutteloos of bedreigend zijn. Overbodige mensen ontstaan op twee manieren. Enerzijds zorgt modernisering er via industrialisering, een toename van koopkracht en een toename van consumptiegoederen voor dat steeds meer mensen het levenslicht zien en dat de levensduur van ieder individueel leven gestaag toeneemt. Modernisering brengt dus een groei van de bevolking met zich mee. Meer mensen worden geboren en de gemiddelde levensduur kent een aanzienlijke toename. Wanneer er sprake is van een vergaand proces van moderniseringsproces is de bevolkingsgroei zo omvangrijkheid dat er sprake is van een surpluspopulatie of overbevolking. Anderzijds impliceert modernisering ook een bedreiging voor individuen die binnen een premoderne samenleving belangrijke functies bekleedden. Door het moderniseringsproces is er sprake van de opkomst van een nieuwe klasse van invloedrijke personen die dingen naar de machtsposities van de elites binnen de voorgaande premoderne maatschappelijke constellatie. Deze elites voelen zich bedreigd en worden door de opkomende en nieuwe elites gezien als potentieel overbodig. Het gaat om overblijvers van een vorige maatschappelijke constellatie die nu een hindernis vormen voor het succes van de aanstaande nieuwe elites van de moderne samenleving. Bauman komt tot deze conclusie via aan historische analyse van de achtergrond van Britse kolonialisten tijdens de negentiende eeuw. Hierbij stelt hij dat de Britten die het meeste stonden te trappelen om naar kolonies zoals India te vertrekken, diegenen waren die door de opkomst van de premoderne samenleving vreesden om hun verworven maatschappelijke status te verliezen. Door hun thuisland in te ruilen voor een overzeese kolonie, een niemandsland waar de structuren van een samenleving nog moesten worden opgebouwd, konden deze premoderne elites een conflict met de aanstormende nieuwe elites binnen hun eigen land ontvluchten. 
 
Voor een diepgaandere analyse van het ontstaan van menselijk afval verwijs ik naar het boek Modernity and Its Outcasts uit 2004. Binnen het kader van het boek Liquid Times is het  belangrijk om te benadrukken dat het proces van modernisering zich heeft uitgebreid van de westerse wereld naar nagenoeg alle gebieden van de bewoonde planeet. Dit heeft als gevolg dat er tegenwoordig in iedere regio van onze planeet menselijk afval wordt geproduceerd. Vele mensen in de ontwikkelingswereld bevinden zich in een vergelijkbare positie als de inwoners van de westerse wereld tijdens de negentiende eeuw of vroeger. In tegenstelling tot de westerse mensen die overbodig werden ten gevolge van de vroege moderniseringsprocessen hebben de hedendaagse overbodige mensen echter één groot nadeel: er zijn geen niemandslanden meer waar ze naartoe kunnen om een nieuw leven op te bouwen.

De benarde toestand van overbodige mensen uit de ontwikkelingswereld wordt op de volgende manier beschreven: “For the redunant humans who are currently being turned out on a massive scale in the lands that have only recently jumped on the juggernaut of modernity, outlets were never available��? (29). Deze toestand staat in schril contrast met de omstandigheden waaronder de surplusbevolkingen van de westerse wereld vroeger moesten leven. Zij konden hun koffers nemen en zich vestigen in de koloniale gebieden. Omdat modernisering zich heeft uitgespreid over de hele planeet is dit vandaag de dag niet meer mogelijk. Er zijn geen lege, onbewoonde gebieden meer om de surpluspopulatie op te vangen.
 
Bovendien weigeren de regeringen en politici van landen die reeds gemoderniseerd zijn om de overbodige mensen van de late moderniserende landen adequaat op te vangen. Door de combinatie van beide factoren zijn er tegenwoordig miljoenen mensen zonder permanente verblijfplaats. De meest directe consequentie hiervan is het ontstaan van een groot aantal mensen die permanent op de vlucht zijn zonder enig perspectief op het vinden van een definitieve eindbestemming. De aanwezigheid van deze massa is het meest zichtbaar in de proliferatie van de meest verfoeibare instellingen van onze tijd: vluchtelingenkampen.
 
Om het leven in vluchtelingenkampen en asielcentra te beschrijven doet Bauman een beroep op onderzoek uitgevoerd door specialisten ter zake zoals Michel Augier en Loic Waquant. Hierbij is vooral de toestand van overbodigheid en nutteloosheid van de bewoners van deze centra schrijnend. Michel Augier schrijft terecht dat deze mensen zich bevinden in een vacuüm van wetteloosheid en staatsloosheid. Volgens Augier bevinden hedendaagse vluchtelingen zich hors du nomos: buiten de wet. Bauman geeft dit op de volgende wijze weer: “Refugees are stateless, but stateless in a new sense: their statelessness is raised to an entirely new level by the non-existence or mere ghost-like presence of a state authority to which their statehood could be referred.��? (37). Een ander opvallend kenmerk is de permanente toestand van wetteloosheid en stateloosheid van vluchtelingen, een contradictio in terminis zonder precendent.
 

Op de vlucht zijn betekent letterlijk dat iemand vertrekt vanuit punt A naar punt B of C om onheil en ellende aanwezig in de startpositie te ontlopen. Voor het merendeel van de hedendaagse globale vluchtelingen gaat deze ballon echter niet meer of. Ze zijn niet op weg van één plaats naar een andere, maar bevinden zich voortdurend in nonplaatsen buiten de domeinen van de globale samenleving en het internationale recht: “They are outcasts and outlaws of a novel kind, the products of globalization and the fullest epitome and incarnatuon of frontier-land spirit��? (37-38). De globale stroom migranten aan het begin van de éénentwintigste eeuw wordt uitgesloten van alle bestaande legale structuren zonder zekerheid op een retourticket: “The have been cast into condition of liminal drift, and they don’t know and cannot know whether it is transitory or permanent��? (38).

Vluchtelingenkampen zijn binnen de visie van Bauman een schandvlek op het blazoen van het humanisme: “The camps of refugees or asylum seekers are artifices of temporary installation made permanent through a blocking of their exists. (….) They are suspended in a spatial void where time has ground to a halt. (….) They are separated from the rest of the host country by an invisible, but all the same thick and impermeable wall of suspicion and resentment��? (45).  Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij zwaar uithaalt naar de stroom van voorstellen van westerse politieke leiders om het aantal asielcentra te verhogen. Het bouwen van asielcentra getuigt van een kortzichtige en populistische visie die samenhangt met de scheiding tussen macht en politiek die ik beschrijf in mijn voriege essay over Bauman. Het opsluiten van mensen in vluchetelingenkampen is een maatregel van politici zonder globale visie.

Een essentieel kenmerk van de moderne vloeibare tijd is de machteloosheid van territoriaal gebonden politieke instellingen zoals de natiestaat. Omdat politieke en sociale problemen zich steeds meer bevinden op een globaal en extraterritoriaal niveau zijn politici actief binnen het kader van een territoriale natiestaat steeds minder in staat om doeltreffende maatregelen te bedenken die het hoofd kunnen bieden aan deze problemen. Laat staan dat ze over de instrumenten beschikken om deze maatregelen efficiënt te implementeren. Het probleem van de globale massamigratie is hier een prominent voorbeeld van. Het bouwen en onderhouden van asielcentra en vluchtelingenkampen is een maatregel bedacht door politici actief binnen de grenzen van de territoriale politiek van de natiestaat. Het is overduidelijk een inefficiënte maatregel en zorgt in geen enkel opzicht voor een adequate oplossing van het probleem.

Zoals aangetoond zijn deze centra immers meestal geen tijdelijke oplossingen in afwachting van een permanente en nieuwe verblijfplaats voor de aanwezige vluchtelingen. Het zijn integendeel non-plaatsen waar de overbodige surpluspopulatie uit de ontwikkelingswereld een toestand van permanente wetteloosheid tegemoet ziet.

Een echte oplossing van het probleem van de globale migratie vereist niet het bouwen van non-plaatsen en locaties van permanente uitsluiting maar een constructie van adequate globale politieke structuren die het globale probleem van massamigratie in goede banen kunnen leiden.

Electoraal is het allicht productief om steeds meer migranten op te sluiten achter de muren van een nieuw asielcentrum. Nog populairder is het om te verkondigen dat deze centra niet meer moeten gebouwd worden in het westen zelf maar in de landen van de herkomst. Denken we maar aan de voorstellen van de Britse premier Blair om vluchtelingenkampen op richten aan de buitengrenzen van de Europese Unie (51).
 
Een doeltreffende aanpak van de hedendaagse massamigratie kan alleen plaatsvinden binnen een globaal en kosmopolitisch kader. Het vereist het bedenken van globale politieke instellingen aangepast aan een wereld waarin macht en kapitaal zich al enkele jaren hebben geglobaliseerd. Alleen een globalisering van de politiek kan er voor zorgen dat een globaal probleem zoals migratie doeltreffend word aangepakt: “The problem, and the awesome task that will in all probability confront the current century as its permanent challenge, is the bringing of power and politics together again��? (25).  Politiek moet met net als macht worden geglobaliseerd wil het in de nabije toekomst terug controle krijgen op globale ontwikkelingen: “The reunion of power and politics may be achieved, if at all, at the planetary level��? (26) .

Alleen door de politiek op te tillen naar een globaal niveau kunnen er menswaardige oplossingen worden gevonden voor het menselijk afval van het moderniseringsproces dat zich momenteel aan het voltrekken is in nagenoeg alle niet-westerse landen op deze planeet. De oplossing van een globaal probleem als massmigratie kan alleen worden aangepakt door middel van adequate politieke instellingen gebaseerd op progressieve, liberale en humanitaire waarden.

Bauman, Z. (2004) Wasted Lives. Modernity And Its Outcasts. Cambridge: Polity Press.

Bauman, Z. (2007) Liquid Times. Living in an Age of Uncertainty. Cambridge: Polity Press.

Andrades, C. (2007) Zygmunt Bauman over angst,migranten en politieke onmacht.