De best mogelijke wereld
Een van de levenswerken van de Duitse filosoof en wiskundige Gottfried Wilhelm Leibniz was een gesprek tot stand te brengen tussen de verschillende geloofsrichtingen met als doel een godsdienstige verzoening. Leibniz was van mening dat de disputen tussen de katholieken en protestanten van het 17e eeuwse Europa niet onoverkomelijk waren en dat beiden tot een consensus konden komen.
Centraal in dit werk van Steven Nadler staan de ideeën, vooral over God, van de Duitse rationalist Leibniz. Volgens Leibniz is onze aarde de best mogelijke van alle werelden. Als god effectief de best mogelijke wereld heeft geschapen, waarom heerst er dan zoveel kwaad? Waarom overkomen goede mensen slechte dingen en slechte mensen goede dingen? Hoe kan een wijze en almachtige God zoiets toestaan?
Met deze vragen komen we meteen bij de rechtvaardiging van Gods handelen of zoals Leibniz het zelf zegt: ‘theodicee’.
Volgens Leibniz heeft God besloten om deze wereld te scheppen juist omdat deze de beste van alle mogelijke werelden is, ondanks de aanwezigheid van enerzijds het menselijk kwaad en anderzijds het natuurlijk kwaad. Het is net deze harmonieuze verhouding tussen bepaalde dingen in een bepaalde hoeveelheid en van een bepaalde aard (inclusief menselijk en natuurlijk kwaad) die ervoor zorgen dat dit de best mogelijke wereld is. Aangezien God een oneindig en eeuwig verstand heeft, kent hij oneindig veel mogelijke werelden. God vergelijkt deze werelden met elkaar en vervolgens kiest Hij er de best mogelijke uit. En omdat God oneindig goed, rechtvaardig en volmaakt is, zou het ondenkbaar zijn dat God iets zou kiezen wat minder is dan het beste, aldus Leibniz.
Het idee dat onze aarde de best mogelijke van alle werelden is werd niet alleen verworpen door Voltaire maar al in de 13e eeuw weigerde Thomas van Aquino een dergelijk idee te aanvaarden door te betogen dat God altijd een betere wereld kan scheppen aangezien God oneindig veel werelden kent, kan er niet één zijn die de beste is. Ook Malebranche gaat niet akkoord met de stelling van Leibniz, hij beweert echter dat God de beste van alle mogelijke werelden kon scheppen, maar hij heeft dat niet gedaan omdat een dergelijke wereld te complex zou zijn, en niet in overeenstemming met de goddelijke aard. Volgens Malebranche zou God enkel goddelijke eenvoud scheppen.
Gaande weg het verhaal krijg je een overzicht van wat een van de grootste filosofische debatten werd in het Frankrijk van de 17e eeuw.
Niet alleen het idee van het kwaad maar ook die van het godsbegrip vormden de bron van discussie tussen Leibniz, Antoine Arnauld en Nicolas Malebranche.
Zo beweerde Malebranche bijvoorbeeld dat God alleen handelt bij algemene wilsbesluiten terwijl Arnauld tegenwerpt dat God elke regendruppel laat vallen bij specifiek wilsbesluit.
Deze discussies doofden niet uit bij Leibniz’ vertrek uit Parijs maar ook daarna spoorde hij nog verschillende filosofen en andere geleerden aan om met hem over uiteenlopende onderwerpen te blijven discussiëren. Dat Leibniz over een universeel intellect beschikte wordt al snel duidelijk, we kunnen dan ook concluderen dat hij belangrijke en blijvende bijdragen heeft geleverd aan de filosofie en tal van andere disciplines.
Steven Nadler, De best mogelijke wereld, vert door Frans van Zetten, Amsterdam: Atlas, 2009, 352 blz, ISBN 9789045014135
