Empedocles en ontdubbelde betekenis

Ik lees een inleiding over het werk van Empedocles, die schijnbaar veel woordspelingen, metaforen en dus gewoonweg dichtwerk in zijn teksten gebruikt. Onder andere hiermee wil hij duidelijk maken dat de taal veel verborgen ladingen bevat, en dat het goed is mensen daar gevoelig voor te maken. (Dat komt overigens meer voor bij pre-socratici, en bijgevolg is het bij Heidegger weer opgedoken.) Interessant is de commentaar over de betekenis van 'de Bol' in het werk van Empedocles. Dit heeft iets weg van 'de Kosmos', maar dan in een virtuele, abstracte manier. Het is door volgelingen van Plato uitgelegd als 'de idee van de kosmos' of iets dergelijke, maar dat klopt volgens de commentaar niet:

Maar hoewel deze gedachte wel kan zijn geïnspireerd door wat Empedokles over de Bol heeft gezegd, staat ze ver af van wat Empedokles heeft bedoeld. Bij Empedokles is de eenheid tussen Bol en kosmos veel groter en is de Bol zeker niet het intelligibele voorbeeld voor onze kosmos. Hij spreekt over de Bol zoals wij kunnen spreken over het hoofd in de zin: hij had er zijn hoofd niet bij. In beide gevallen zijn die termen een momentane abstractie, namelijk van kosmos respectievelijk hoofd, terwijl kosmos en hoofd niettemin concreet aanwezig blijven.

Bedenk even wat hier gebeurt, en ook wat er 'mis' is met dit zien als iets platonisch, de Bol als een essentie van kosmos of zo. Eerder zou ik hier spreken van een vaststaand ding en een vitaal proces dat 'werkend' is in het ding. Het hoofd staat namelijk voor iets, een bepaalde werking die onlosmakelijk aan dat hoofd gekoppeld is. Bij de kosmos en de Bol is dat net zo, en de enige reden om daar een ander woord voor te gebruiken is om het expliciet te maken: want eigenlijk omvatten ze andere aspecten van hetzelfde. Daarom zou ik hier spreken van ontdubbelde betekenis, en het is toepasselijk dat zoiets voorkomt bij een filosoof die woordspelingen gebruikt, en dus bepaalde werkingen van (schijnbaar?) verschillende dingen aan elkaar koppelt. De sprong tussen essentie en wat ik hier werking of werkingsprincipe noem lijkt nogal klein; een essentie is echter steeds een statisch begrip en het verschil is daarom net wat Donald Davidson het verschil tussen betekenis en gebruik genoemd heeft (en waar ik graag over spreek als open en gesloten betekenis). Verhelderend kan zijn te weten dat de basistheorie voor wat later alchemie wordt hier door Empedocles wordt gelegd. De vitaliserende principes van de elementen, hier nog wortels en later 'zaden' (semen), staan centraal in zijn denken. Misschien dat de woorden 'wortel' en 'Bol' dezelfde bedoeling hebben: om iets van de manier of vorm van zo'n werking te suggereren...