Eureka

Bij het creatieve proces speelt het onbewuste een belangrijke rol. Bewuste processen zijn processen die je stap voor stap kunt beschrijven. Dat wil niet zeggen dat het resultaat van zo'n proces ook op de beschreven manier is tot stand gekomen, maar het kan wel op die manier tot stand worden gebracht, bijvoorbeeld met behulp van een computer, die zo'n proces stap voor stap uitvoert. Computerprogramma's en wiskundige bewijzen zijn voorbeelden van processen die minutieus stap voor stap zijn beschreven. Toch is zo'n wiskundige bewijs in eerste instantie niet zo ontstaan. Meestal is het een uitwerking van een wiskundige intuïtie in expliciet beschreven stappen.

De meeste denkprocessen zijn een mix van bewuste en onbewuste stappen. Beide zijn onmisbaar voor een goed resultaat. Bij een onbewust, intuïtief proces is niet duidelijk hoe het resultaat tot stand komt. Op een gegeven moment is het er gewoon, als een aha-erlebnis in je hoofd. Langs welke weg dat resultaat is bereikt, is niet na te gaan. Het is wel bewust te toetsen, maar de expliciete beschrijving die er uiteindelijk van wordt gegeven, is een verhaal dat er achteraf is bij bedacht. Betekent dat dat je totaal geen controle hebt over dat intuïtieve proces? Niet helemaal. Je moet alleen anders bewust te werk gaan om het onbewuste zijn werk te laten doen.

Is er bij een bewust proces sprake van ketens van vragen en antwoorden, waarbij ieder antwoord weer een nieuwe reeks vragen uitlokt, bij een intuïtief proces zijn er in eerste instantie alleen maar vragen. Voordat de intuïtie aan het werk kan worden gezet, moet het terrein goed worden afgebakend. Het moet duidelijk zijn wat het probleem is en wat er allemaal bij kan komen kijken. En dat moet bij voorkeur niet in de vorm van definities, maar in de vorm van vragen. Definities zijn imperatief, ze schrijven voor, ze gaan uit van een bepaalde visie, en sluiten daarmee andere visies uit. Een vraag laat meer mogelijkheden open, met name mogelijkheden waar je niet aan hebt gedacht bij het verkennen van het probleem.

Een manier om de intuïtie aan het werk te zetten is zoveel mogelijk vragen te formuleren die betrekking hebben op het probleem in kwestie. Daarbij is niet belangrijk of die vragen aan een bepaald criterium voldoen, of ze niet overlappen, bijvoorbeeld, of dat ze niet gemakkelijk te beantwoorden zijn. Het moeten zo veel mogelijk vragen zijn die spontaan bij je opkomen in verband met de kwestie die je aandacht heeft. En hoeveel het er zijn, is niet van belang. Wat wel belangrijk is, is dat je er een flinke hoeveelheid bewust denkwerk in hebt gestoken. Wat belangrijk is, is dat je een tijd met de kwestie bezig bent, waardoor er een groot aantal losse eindjes is waar de intuïtie bij kan aanknopen.

Van groot belang daarbij is het om buiten de gebaande paden te treden. Als je een tijd met een probleem bezig bent, heb je de neiging om in kringetjes te gaan denken. Hoe je ook je best doet, je komt uit op punten in je denken waar je al eerder bent geweest. De begrippen en overwegingen in je hoofd zijn tijdens dat denken al herhaaldelijk langs gekomen. Dan wordt het tijd om een zijweg in te slaan. Dat moet heel expliciet gebeuren, om te voorkomen dat je toch weer in het oude spoor belandt. Edward de Bono noemt dat lateraal denken, en heeft daarvoor het woord “po” bedacht. Als je dat woord bezigt, betekent het dat je dat waar je je tot dan toe mee hebt bezig gehouden achter je laat, en je met iets heel anders gaat bezig houden. Het moet wel iets te maken hebben met het probleem in kwestie, maar op een heel andere manier, vanuit een heel ander aspect of met een heel ander uitgangspunt. Sudoku-puzzelaars weten dat ze op een gegeven moment een heel ander getal in ogenschouw moeten nemen dan de getallen waar ze zich op dat moment mee bezig houden, of naar een heel andere hoek van de puzzel moeten gaan.

En dan moet de intuïtie het werk gaan doen. De intuïtie aan het werk zetten, betekent het bewuste denken uitschakelen. Tenminste dat met betrekking op het onderwerp waarom het gaat. Neem rust, ga iets anders doen, maar probeer je niet meer met je probleem bezig te houden. En doe dat minstens een uur of twee. Hoe sneller je vergeet waar je tot dan toe mee bezig was, hoe beter. Maak je geen zorgen om de draad kwijt te raken, als het onbewuste intuïtieve denken zo ver is dat het een oplossing kan presenteren, dan meldt het zich wel. En dan lijkt het alsof die oplossing plotseling in je hoofd opduikt. Denk aan het bekende lampje boven Willie Wortels hoofd. Halverwege een eindje joggen weet je opeens wat de oplossing is, of hoe je de zaak moet aanpakken om tot die oplossing te komen.

Als dat gebeurt, is er nog veel te doen. En het moet snel gebeuren, voordat de indruk vervaagt. Wat je intuïtie je presenteert is niet zozeer een kant en klaar idee, maar meer een gevoel. En dat gevoel moet je expliciet maken, je moet formuleren waar het om gaat. Je moet het als het ware hardop zeggen, zodat het je helder voor de geest staat. En dan komt de ondankbare taak van het construeren van een sluitend verhaal. Je weet dat je idee de oplossing is, maar je weet nog niet waarom. Eigenlijk moet je het werk van je intuïtie nog eens over doen, maar dan expliciet. Je moet stap voor stap een weg aanleggen van de vraagstelling tot de oplossing, en dat vereist nog heel wat denkwerk. Maar als je het begin en het einde van de weg kent, is het bepalen van de route niet zo moeilijk meer.